ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΕΣ

Βαμβάκι: βρωμούσες και σάπισμα καρυδιών

Βαμβάκι: σάπισμα καρυδιών και καραμέλα

Κατά τη φετινή καλλιεργητική περίοδο, παρουσιάστηκαν πρωτοφανείς προσβολές -για τα ελληνικά δεδομένα- στην καλλιέργεια βαμβακιού. Οι προσβολές είναι αποκλειστικά στα καρύδια του βαμβακιού, χωρίς συμπτώματα σε άλλα μέρη του φυτού (φύλλα, βλαστός, άνθη, ρίζα κτλ).

Στο άρθρο αναλύεται η υπόθεση ότι το φετινό φαινόμενο, οφείλεται κυρίως σε ευκαιριακά φυτοπαθογόνα βακτήρια με έντομα-φορείς τις βρωμούσες, λόγω του εξαιρετικά βροχερού φετινού καλοκαιριού.

Βαμβάκι: Συμπτώματα και ζημιές

Τα κύρια συμπτώματα που παρουσιάζουν τα προσβεβλημένα καρύδια βαμβακιού είναι:

  • σήψη του σπόρου των κλειστών καρυδιών
  • κακή ανάπτυξη της ίνας (ατροφική ίνα) και μεταχρωματισμός της
  • μετά την ωρίμανση, άνοιγμα των προσβεβλημένων καρυδιών βαμβακιού με μορφή «καραμέλας»
  • καρύδια μικρού τελικού μεγέθους («ατροφικά»), που μισοανοίγουν «μουμιοποιημένα»

Συμπτώματα των προσβολών στη φετινή βαμβακοκαλλιέργεια (φωτογραφίες agrorama.gr)

Το φαινόμενο έγινε αντιληπτό τέλος Αυγούστου – αρχές Σεπτεμβρίου, σε βαμβακοχώραφα του Ν. Σερρών αλλά και άλλων περιοχών της Μακεδονίας και Θράκης (Νομοί Δράμας, Ξάνθης, Ροδόπης, Έβρου κ.α), κυρίως σε περιοχές που υπήρξαν συνεχείς βροχοπτώσεις κατά την περίοδο Ιουνίου-Ιουλίου.

Το φαινόμενο δεν έχει σχέση με τα συνήθη προβλήματα σήψης καρυδιών και «καραμελοποίησης» που ταλαιπωρούν την βαμβακοκαλλιέργεια, λόγω πρώιμων και συχνών φθινοπωρινών βροχών. Η περίοδος Αυγούστου-Οκτωβρίου είναι άνομβρη με ξηροθερμικές συνθήκες.

Σύμφωνα με τις πρώτες παρατηρήσεις/εκτιμήσεις, η ένταση του φαινομένου είναι μεγαλύτερη σε:

  • περιοχές που υπήρξαν συνεχείς βροχοπτώσεις κατά την περίοδο Ιουνίου-Ιουλίου
  • γόνιμα χωράφια με καλολιπασμένες βαμβακοφυτείες
  • πυκνές βαμβακοφυτείες
  • όψιμες βαμβακοφυτείες

Οι προσβολές δεν είναι γενικευμένες, έχουν τοπικό χαρακτήρα και είναι σποραδικές.

Τα ποσοστά των προσβεβλημένων καρυδιών βαμβακιού, κυμαίνονται από 5% μέχρι και 60%, σύμφωνα με προσωπικές μετρήσεις (υπάρχουν αναφορές από συναδέλφους γεωπόνους, για περιπτώσεις μεμονωμένων χωραφιών με ακόμη μεγαλύτερα ποσοστά προσβολής). Τα αντίστοιχα ποσοστά της ζημιάς στην παραγωγή δεν είναι δυνατόν να εκτιμηθούν προς το παρόν. Θα διαφοροποιηθούν ανάλογα με το είδος βαμβακοσυλλεκτικής μηχανής που θα κάνει την συγκομιδή (κλασσική picker ή τύπου stripper).

Αξιοσημείωτο είναι ότι υπάρχουν διαφορές στα ποσοστά προσβολής μεταξύ διαφορετικών ποικιλιών βαμβακιού στο ίδιο αγροτεμάχιο. Ίσως οι διαφορές να σχετίζονται με την πρωιμότητα/οψιμότητα της κάθε ποικιλίας.

Βαμβάκι: Πιθανά αίτια των προσβολών στα καρύδια

Το φαινόμενο που εμφανίστηκε φέτος στη βαμβακοκαλλιέργεια της χώρας μας, εμφανίζεται περιοδικά σε διάφορες ζώνες καλλιέργειας βαμβακιού του πλανήτη. Οι αναφορές που θα χρησιμοποιηθούν στο παρόν άρθρο, προέρχονται από τις ΗΠΑ, λόγω της εξαιρετικά συστηματικής δουλειάς των ΗΠΑ στη βαμβακοκαλλιέργεια και στην αγροτική έρευνα.

Οι προσβολές/ζημιές στη βαμβακοκαλλιέργεια είναι έντονες σε χρονιές με συνεχείς βροχοπτώσεις κατά την ανθοφορία/καρπόδεση (Alabama Cotton: Hardlock and Boll Rot in 2016), παρόμοιες δηλαδή με το φετινό βροχερό/δροσερό καλοκαίρι της Ελλάδας.

Σύμφωνα με τη βιβλιογραφία, οι σήψεις καρυδιών/σπόρων, το κακό άνοιγμα της κάψας και η «καραμέλα» στο βαμβάκι σχετίζεται με διάφορους παράγοντες όπως:

  • προσβολές από μύκητες (πχ είδη Fusarium όπως το Fusarium verticillioides, Nigrospora, Diplodia κ.α)
  • βακτηριολογικές προσβολές (διάφορα είδη βακτηρίων)
  • άλλα παθογόνα (πχ φυτοπλάσματα)
  • εντομολογικές προσβολές καρυδιών (λυγκοειδή, βρωμούσες κ.α μυζητικά είδη)

Η παγκόσμια επιστημονική έρευνα συνεχίζεται για τα παραπάνω αίτια στο βαμβάκι και μελετώνται οι αλληλεπιδράσεις με άλλους παράγοντες όπως οι επικρατούσες περιβαλλοντικές συνθήκες (υγρασία, θερμοκρασία κτλ), ο ρόλος της θρέψης – λίπανσης των βαμβακόφυτων, η ευπάθεια των διαφόρων ποικιλιών κ.α.

Η ανασκόπηση της βιβλιογραφίας δείχνει ένα αρκετά θολό τοπίο. Τα τελευταία χρόνια μάλιστα, η έρευνα επικεντρώνεται σε μυζητικά έντομα (λυγκοειδή, βρωμούσες κ.α.) που φέρονται ως φορείς παθογόνων (κυρίως βακτηρίων) και προσβάλλουν τα καρύδια του βαμβακιού.

Βαμβάκι: πιθανά σενάρια για τις προσβολές στα καρύδια

Ακούστηκαν διάφορα σενάρια για τις φετινές πρωτόγνωρες προσβολές στο βαμβάκι. Ενοχοποιήθηκαν κατά κύριο λόγο η βρωμούσα, το τζιτζικάκι, ο λύγκος, το ρόδινο σκουλήκι, το πράσινο σκουλήκι,  η αλτερνάρια, το βακτήριο Xanthomonas και η ανθράκωση!

Από τη γενική εικόνα των προσβεβλημένων φυτών, τα τρία τελευταία (αλτερνάρια, βακτήριο Xanthomonas και ανθράκωση) δεν μπορεί να ενοχοποιούνται ως βασικά αίτια, γιατί δεν υπήρξε κανένα σύμπτωμα σε άλλα όργανα του φυτού (φύλλα, χτένια κτλ). Το ίδιο ισχύει για το πράσινο και ρόδινο σκουλήκι, διότι δεν υπήρξε παρουσία τους στα προσβεβλημένα καρύδια.

Σχετικά με το τζιτζικάκι, ενώ υπήρξαν έντονα προβλήματα με πολύ υψηλούς πληθυσμούς στο βαμβάκι κατά τη φετινή χρονιά, δεν προσβάλει τα καρύδια (πολύ σπάνια), ούτε ενοχοποιείται για σήψεις καρυδιών βαμβακιού από τη βιβλιογραφία.

Αντιθέτως, οι βρωμούσες και τα λυγκοειδή, είναι πιθανοί «ύποπτοι» για τις προσβολές στα καρύδια και είναι έντομα-φορείς παθογόνων.

Ο λύγκος (και άλλα λυγκοειδή) προσβάλει σχεδόν αποκλειστικά τα νεοσχηματιζόμενα χτένια και τα άνθη του βαμβακιού. Σπάνια και υπό συγκεκριμένες συνθήκες προσβάλει και μικρά, νεοσχηματισμένα καρύδια βαμβακιού. Έτσι το σενάριο να είναι υπαίτια τα λυγκοειδή, είναι αδύναμο. Για την ιστορία, φέτος υπήρξε έντονη παρουσία λύγκου και λυγκοειδών στα βαμβακοχώραφα, ειδικά σε περιοχές με μηδική.

Ένα σενάριο που δεν ακούστηκε καθόλου, αλλά θα μπορούσε να ισχύει, είναι προσβολές από μύκητες του γένους Fusarium. Για παράδειγμα ο μύκητας Fusarium verticillioides θα μπορούσε να είναι υπεύθυνος ή συνυπεύθυνος για τις προσβολές στα καρύδια. Ενοχοποιείται για τέτοια φαινόμενα στο βαμβάκι και προσβάλει το φυτό απευθείας από το άνθος. Κάνει εξάρσεις μολύνσεων σε περιόδους παρατεταμένων βροχοπτώσεων -όπως οι φετινές- κατά την περίοδο ανθοφορίας (περισσότερες πληροφορίες στον σύνδεσμο Hardlock of Cotton: Historical Review and Perspectives). Οι προσβολές συνδέονται με την παρουσία μεγάλων πληθυσμών θριπών στο άνθος του βαμβακιού (φέτος υπήρχαν μεγάλοι πληθυσμοί θριπών στα βαμβακοχώραφα).

Τέλος, από τους εντομολογικούς εχθρούς του βαμβακιού, οι βρωμούσες έχουν τις περισσότερες πιθανότητες να εμπλέκονται με κάποιο τρόπο στις φετινές προσβολές των καρυδιών βαμβακιού.

Βαμβάκι: επικρατέστερο σενάριο για τις προσβολές

Η εικόνα των προσβολών των καρυδιών στα βαμβακοχώραφα, η ένταση και η χωροταξία δεν μπορεί να δικαιολογηθεί απλώς ως άμεση ζημιά από βρωμούσες.

Οι βρωμούσες είναι (τουλάχιστον μέχρι σήμερα) εχθροί δευτερεύουσας σημασίας για το βαμβάκι στην Ελλάδα. Κάθε χρόνο υπάρχει παρουσία τους στα βαμβακοχώραφα και μεγάλο ποσοστό των καρυδιών φέρει νύγματα από βρωμούσες (γίνονται αντιληπτές κυρίως Αύγουστο-Σεπτέμβριο), χωρίς το φετινό φαινόμενο κλειστών καρυδιών με σήψεις των σπόρων και τελικά άνοιγμα των σάπιων καρυδιών με έντονη καραμέλα. Η άμεση ζημιά από τις βρωμούσες, είναι κατά κανόνα αμελητέα και οικονομικά ασήμαντη.

Βλέποντας τη μεγάλη εικόνα των φετινών προσβολών, πιθανότερο φαίνεται ως αίτιο κάποιο/α ΦΥΤΟΠΑΘΟΓΟΝΟ/Α (βακτήριο, μύκητας κτλ) με φορέα μετάδοσης κάποιο ΈΝΤΟΜΟ (τις βρωμούσες).

Έτσι μόνον θα μπορούσε να δικαιολογηθεί το δυσανάλογα μεγάλο ποσοστό προσβεβλημένων καρυδιών με σήψεις σε ορισμένα βαμβακοχώραφα, ποσοστό αναντίστοιχο με τους φετινούς πληθυσμούς βρωμούσας. Επιπλέον δεν υπάρχει στα εντόνως προσβεβλημένα βαμβακοχώραφα, το τυπικό μοτίβο  προσβολών ενός αγροτεμαχίου από βρωμούσες (δηλαδή έντονες προσβολές περιμετρικά του αγροτεμαχίου και μειούμενης έντασης προσβολές προς το εσωτερικό του χωραφιού). Υπάρχουν ομοιόμορφες προσβολές καρυδιών (με σήψεις), στο σύνολο της επιφάνειας των αγροτεμαχίων.

Δηλαδή ως πιθανότερο σενάριο είναι η προσβολή των καρυδιών του βαμβακιού από παθογόνα (βακτήρια/μύκητες) που προκαλούν σήψεις και καραμελοποίηση του βαμβακιού, μεταδιδόμενα από τις βρωμούσες ως έντομα-φορείς του μολύσματος. Κάτι ανάλογο δηλαδή με τη μετάδοση ιώσεων από έντομα-φορείς.

Ευρήματα και δεδομένα

Από αρχές Σεπτεμβρίου παρακολουθούνται συστηματικά αγροτεμάχια βαμβακιού με πολύ έντονες προσβολές καρυδιών (άνω του 50% σε συνεχείς τυχαίες δειγματοληψίες κλειστών καρυδιών). Οι προσβεβλημένες βαμβακοφυτείες είναι σχετικά όψιμες (για τα φετινά δεδομένα) και η συγκομιδή τους αναμένεται το τελευταίο 10-ήμερο Οκτωβρίου. Η αναμενόμενη παραγωγή τους είναι περί τα 450 κιλά/στρέμμα (περίπου 120 συγκομίσιμα καρύδια στο τρέχον μέτρο). Θα γίνει προσπάθεια προσδιορισμού της τελικής ζημιάς στην στρεμματική απόδοση με την ολοκλήρωση της συγκομιδής.

Τα καρύδια της δεύτερης φωτογραφίας είναι το σύνολο των καρυδιών του φυτού της πρώτης φωτογραφίας – ποσοστό προσβολής άνω του 60% (φωτογραφίες agrorama.gr)

Προς το παρόν εξετάστηκαν εργαστηριακά κάποια δείγματα φυτών και καρυδιών (αναμένονται αποτελέσματα και από δεύτερο εργαστήριο).

Από τα προσβεβλημένα καρύδια απομονώθηκαν 2 είδη βακτηρίων και ένα είδος μύκητα.

Επιπλέον, σε παράλληλη εργαστηριακή εξέταση, βρέθηκε ότι σε όλα τα προσβεβλημένα κλειστά καρύδια υπήρχαν νύγματα εντόμων, κατά κύριο λόγο από βρωμούσες.

Οι εργαστηριακές απομονώσεις των παθογόνων έγιναν από το σάπιο σπόρο του καρυδιού, ενώ στην εσωτερική πλευρά των νυγμάτων (εσωτερικό των καρπόφυλλων της κάψας) δεν υπήρξε παρουσία παθογόνων (δεν ήταν δυνατή η απομόνωση παθογόνων). Δηλαδή η προσβολή στο εσωτερικό του κλειστού καρυδιού δεν φαίνεται να ξεκινάει από το νύγμα στο εσωτερικό τοίχωμα του καρπόφυλλου (ως πύλη εισόδου παθογόνων – δευτερογενείς προσβολές) αλλά από το σπόρο.

Εκτός των παραπάνω, αξίζει  να αναφερθεί ότι κατά την φετινή καλλιεργητική περίοδο, η παρουσία της κλασσικής πράσινης βρωμούσας (Nezara viridulα) ήταν ελαφρώς αυξημένη στη βαμβακοκαλλιέργεια, σε σχέση με προηγούμενες χρονιές.

Επιπλέον, φέτος υπήρξε παρουσία της νεόφερτης καφέ βρωμούσας (ασιατική βρωμούσα) στην ευρύτερη περιοχή. Συγκεκριμένα υπήρξαν έντονες προσβολές καρπών σε βιομηχανική τομάτα και διαπιστώθηκε η παρουσία μεγάλων πληθυσμών της καφέ βρωμούσας με χρήση φερομονικών παγίδων σε προσβεβλημένα αγροτεμάχια τομάτας.

Σημειωτέον ότι φέτος υπήρξαν στην ευρύτερη περιοχή, πάρα πολλά αγροτεμάχια με υπαίθρια φασόλια (για εργατοώρες…) στα οποία δεν έγινε καμία επέμβαση φυτοπροστασίας.

Τέλος, στην περιοχή επικρατούσαν πολύ υγρές συνθήκες και χαμηλές για την εποχή θερμοκρασίες κατά την περίοδο Ιουνίου-Ιουλίου, λόγω συνεχών καλοκαιρινών βροχοπτώσεων.

Βαμβάκι και βρωμούσες

Στην Ελλάδα υπάρχουν διάφορα είδη βρωμούσας με πιο κοινή την πράσινη βρωμούσα (Nezara viridulα).

Πρόσφατα (2011) εισήλθε στη χώρα μας ένα εξαιρετικά πολυφάγο νέο είδος, η καφέ ασιατική βρωμούσα (Halyomorpha halys) που απειλεί ήδη δενδρώδεις καλλιέργειες (ακτινίδια, μήλα, ροδάκινα, κεράσια, βερίκοκα, αχλάδια, δαμάσκηνα κ.α) αλλά και ετήσιες (υπαίθρια τομάτα, φασόλι κ.α). Η παρουσία της ασιατικής βρωμούσας βρέθηκε ότι προκαλεί παράλληλη αύξηση των ζημιών από άλλα είδη βρωμούσας, λόγω σύγχυσης στα ωφέλιμα έντομα.

Και τα δύο είδη βρωμούσας, ενοχοποιούνται για μετάδοση παθογόνων (κυρίως βακτηρίων) στα καρύδια του βαμβακιού. Στις ΗΠΑ εμπλέκονται και άλλα είδη καφέ βρωμούσας (Euschistus servus και Euschistus biformis) σε προσβολές καρυδιών βαμβακιού (βλέπε Brown Stink Bugs).

Την τελευταία δεκαετία υπάρχουν αναφορές στις ΗΠΑ, για εξάρσεις πληθυσμών της βρωμούσας στη βαμβακοκαλλιέργεια, λόγω της ελαχιστοποίησης ή μη χρήσης εντομοκτόνων ευρέως φάσματος (οργανοφωσφορικά, πυρεθρίνες κτλ) στα γενετικώς τροποποιημένα βαμβάκια (τεχνολογίας Bt) της χώρας. Η μη χρήση εντομοκτόνων ευρέως φάσματος είναι γενική πρακτική και στην Ελλάδα τα τελευταία 6-7 χρόνια, λόγω χρήσης εκλεκτικών νέων εντομοκτόνων στη βαμβακοκαλλιέργεια, στα πλαίσια της Ολοκληρωμένης Φυτοπροστασίας. Τα εκλεκτικά αυτά εντομοκτόνα δεν καταπολεμούν τις βρωμούσες, σε αντίθεση με τα ευρέως φάσματος που έχουν σημαντική δράση κατά της βρωμούσας (και χρησιμοποιούνταν ευρύτατα μέχρι το 2011).

Σε ορισμένες ζώνες βαμβακοκαλλιέργειας των ΗΠΑ, τα τελευταία χρόνια υπάρχει μεγάλη αύξηση ζημιών από το «σύμπλεγμα των μυζητικών εντόμων» («the stink bug complex«), δηλαδή Ημίπτερα της Οικογένειας Pentatomidae.

Βαμβάκι: Συμπτώματα στα καρύδια από νύγματα βρωμούσας

Γενικά, η προσβολή των φυτών από βρωμούσες είναι έντονη περιμετρικά των κτημάτων. Κάνουν νύγματα με το οξύ ρύγχος στους καρπούς, απελευθερώνοντας τοξικές ουσίες (κυρίως ένζυμα).

Αναπαράσταση της προσβολής του βαμβακιού από το ρύγχος της βρωμούσας (agrorama.gr)

Στο βαμβάκι οι βρωμούσες προσβάλουν τα καρύδια κάνοντας χαρακτηριστικά κοκκινωπά νύγματα στο εξωτερικό μέρος των καρπόφυλλων. Προσβάλουν μικρά καρύδια διαμέτρου 2,5-4 εκατοστών (ανάλογα με το είδος της βρωμούσας). Τρυπούν το καρύδι με το ρύγχος, το οποίο φτάνει στα σπέρματα στο εσωτερικό του καρυδιού (κάψας), απομυζώντας τους χυμούς του βαμβακόσπορου.

Τις περισσότερες φορές στο εσωτερικό τοίχωμα του καρυδιού (εσωτερικό των καρπόφυλλων) δημιουργούνται χαρακτηριστικές παραμορφώσεις (ανάπτυξη κάλλου), από τις τοξικές ουσίες που απελευθερώνει.

Προσβολή βαμβακιού από βρωμούσες: νύγματα, πιθανή δημιουργία κάλλου και σήψη καρυδιού/σπόρου (πηγή Phillip Roberts, University of Georgia)

Κατά την διάτρηση του καρυδιού και τη διατροφή της βρωμούσας στο βαμβάκι, μπορεί να μεταδοθούν φυτοπαθογόνα στο εσωτερικό της κάψας (κυρίως βακτήρια), τα οποία προκαλούν σήψη του σπόρου ή και του καρυδιού και άνοιγμα του ώριμου καρυδιού σε μορφή καραμέλας.

vromouses-symptomata-vamvaki-bromousa

Βαμβάκι και βρωμούσες – συμπτώματα & ζημιές: κόκκινα νύγματα εξωτερικά (1,2), πιθανή δημιουργία κάλλου εσωτερικά (6) σήψη σπόρου & καρυδιού (4,5) και καραμελοποίηση (3(πηγές University of Tennessee/Institute of Agriculture, Phillip Roberts, University of Georgia)

Η πράσινη βρωμούσα Nezara viridulα (Hemiptera: Pentatomidae)

Η πράσινη βρωμούσα αναγνωρίζεται από τα κίτρινα στίγματα στη ράχη της. Είναι πολυφάγο έντομο και προσβάλλει πάνω από 50 είδη φυτών, μεταξύ των οποίων και το βαμβάκι. Είναι μεταναστευτικό είδος.

Η Βρωμούσα Nezara viridulα (ενήλικο). Πηγή: www.landcareresearch.co.nz

Έχει 1-2 γενεές το έτος και τα ακμαία (στάδιο διαχείμασης) εμφανίζονται την άνοιξη. Τα ανήλικα έχουν 5 νυμφικά στάδια μέχρι την ενηλικίωση. Η ωοτοκία γίνεται σε ομάδες των 60 αυγών στα φύλλα.

Βρωμούσα Nezara viridulα (Αριστερά: ενήλικο και νύμφη – Δεξιά: αυγά και νεογέννητες νύμφες). Πηγή: https://texasinsects.tamu.edu

Εμφανίζει ιδιαίτερη προτίμηση στις καλλιέργειες φασολιού και τομάτας. Είναι φορέας φυτοπαθογόνων (κυρίως βακτηρίων). Καταπολεμείται κυρίως με οργανοφωσφορικά εντομοκτόνα αλλά και με πυρεθρίνες.

Το φθινόπωρο κάνει έντονη την παρουσία της στις κατοικημένες περιοχές, όπου αναζητά προφυλαγμένες θέσεις διαχείμασης, ακόμα και σε κτήρια.

Στο βαμβάκι προσβάλει καρύδια μικρού μεγέθους (2,3-2,7 εκατοστά).

Προσβολή καρυδιών βαμβακιού από βρωμούσα (φωτογραφίες των Phillip Roberts, University of Georgia και Ronald Smith, Auburn University)

Η καφέ ασιατική βρωμούσα Halyomorpha halys (Hemiptera: Pentatomidae)

Η καφέ βρωμούσα αναγνωρίζεται από τις λευκές ζώνες στις κεραίες της.

Η καφέ βρωμούσα Halyomorpha halys – αυγά, νεαρές νύμφες και ενήλικο (David Lance, USDA)

Είναι εξαιρετικά πολυφάγο έντομο και προσβάλλει πάνω από 100 είδη φυτών, μεταξύ των οποίων και το βαμβάκι. Είναι έντονα μεταναστευτικό είδος μεταξύ των καλλιεργειών. Είναι νέο είδος για την Ελλάδα (η πρώτη αναφορά της παρουσίας της έγινε το 2011).Έχει βιολογικό κύκλο 90 ημερών οπότε πιοανώς έχει 2-3 γενεές το έτος στη χώρα μας. Τα ακμαία εμφανίζονται την άνοιξη.

Τα στάδια του βιολογικού κύκλου της καφέ βρωμούσας Halyomorpha halys (Mike Lewis)

Η ωοτοκία γίνεται σε ομάδες 20-30 αυγών στα φύλλα. Κάθε θηλυκό γεννάει μέχρι και 400 αυγά και τα ανήλικα έχουν 5 νυμφικά στάδια μέχρι την ενηλικίωση. Οι νύμφες των τελευταίων σταδίων και τα τέλεια προκαλούν σημαντικές ζημιές. Είναι φορέας φυτοπαθογόνων (κυρίως βακτηρίων).

Πρόσφατα αναφέρθηκαν σημαντικές ζημιές από την καφέ βρωμούσα στα ακτινίδια της χώρας μας. Καταπολεμείται με οργανοφωσφορικά, πυρεθρίνες και νεονικοτινοειδή εντομοκτόνα.

Το φθινόπωρο κάνει έντονη την παρουσία της στις κατοικημένες περιοχές, όπου αναζητά προφυλαγμένες θέσεις διαχείμασης, ακόμα και σε κτήρια.

Σε αντίθεση με την πράσινη βρωμούσα, η καφέ βρωμούσα προσβάλει και μεγαλύτερα καρύδια βαμβακιού (διαμέτρου μέχρι 4 εκατοστά).

Μετανάστευση της βρωμούσας στο βαμβάκι

Η εποχική μαζική μετανάστευση εντόμων στη βαμβακοκαλλιέργεια (οπότε και της βρωμούσας), από καλλιέργειες που ολοκληρώνουν την ωρίμανσή τους και ξηραίνονται, συνήθως παίζει σημαντικό ρόλο στις εντομολογικές προσβολές του βαμβακιού. Το κλασσικό μοτίβο είναι η αρχική αποχώρηση των επιβλαβών εντόμων από την «γηρασμένη» καλλιέργεια, προς αναζήτηση νέων φυτών-ξενιστών και στη συνέχεια ακολουθεί η αποχώρηση των ωφελίμων εντόμων θηρευτών.

Οι κυρίαρχες καλλιέργειες της περιοχής είναι σιτάρι-ηλίανθος-καλαμπόκι, που είναι συγχρόνως και ξενιστές της βρωμούσας και συνδέονται χρονικά με τη βαμβακοκαλλιέργειας. Πιθανώς ένα πρώτο κύμα μαζικής μετανάστευσης της βρωμούσας υπάρχει το δεύτερο δεκαπενθήμερο Ιουνίου από τα ωριμασμένα σιταροχώραφα και ένα δεύτερο κύμα από τον ώριμο ηλίανθο τέλος Ιουλίου-αρχές Αυγούστου. Το πρώτο κύμα συμπίπτει χρονικά με την έναρξη καρποφορίας στο βαμβάκι και το δεύτερο με την περίοδο έντονης καρποφορίας της βαμβακοκαλλιέργειας. Και στις δύο περιπτώσεις δηλαδή, υπάρχουν στα βαμβακοχώραφα καρύδια επιδεκτικά προσβολής από τη βρωμούσα (μεγέθους 2,5 εκατοστά, συνήθως ηλικίας 1-2 εβδομάδων).

Σύμφωνα με δεδομένα από τις ΗΠΑ, η κρίσιμη περίοδος που προκαλείται η μέγιστη οικονομική ζημιά στο βαμβάκι από τις βρωμούσες είναι το χρονικό διάστημα μεταξύ 3ης και 5ης εβδομάδας από την έναρξη της άνθησης. Μάλιστα έχουν καθοριστεί δυναμικά όρια επέμβασης με εντομοκτόνα, διαφορετικά ανά βδομάδα (βλέπε τον παρακάτω πίνακα). Κατά την κρίσιμη (κριτική) περίοδο, τα όρια για διενέργεια ψεκασμού είναι πολύ μικρότερα. Αυτό συμβαίνει διότι κατά το συγκεκριμένο χρονικό διάστημα υπάρχει το μέγιστο ποσοστό καρυδιών επιδεκτικών προσβολής από βρωμούσες (διαμέτρου 2,5 cm). Για την Ελλάδα, αν υποτεθεί ότι ισχύει κάτι ανάλογο (απαιτείται σχετική επιστημονική έρευνα), ο κρίσιμος μήνας πιθανώς είναι ο Ιούλιος.

Για τη χρήση του παρακάτω πίνακα γίνονται κάθε εβδομάδα -μετά την έναρξη της ανθοφορίας- τυχαίες αντιπροσωπευτικές δειγματοληψίες καρυδιών (τουλάχιστον 25 καρύδια ανά αγροτεμάχιο) επιδεκτικών προσβολής  (διαμέτρου 2,3-2,7 cm) και καταμετρώνται τα καρύδια με ζημιά στο εσωτερικό τους. 

Πίνακας μεταβλητών ορίων επέμβασης για την καταπολέμηση της βρωμούσας στο βαμβάκι (πηγή: Managing Stink Bugs in Cotton: Research in the Southeast Region)

Εκτός της χρήσης των δυναμικών (μεταβλητών) ορίων επέμβασης για οικονομικά αποτελεσματικότερη φυτοπροστασία, υπάρχει στις ΗΠΑ και το σταθερό όριο επέμβασης (ίδια μέθοδος δειγματοληψίας καρυδιών και μέτρησης της ζημιάς) που είναι 20%. Δηλαδή ψεκασμός γίνεται αν διαπιστωθούν κατόπιν δειγματοληψίας τουλάχιστον 20% προσβεβλημένα καρύδια.

Σημείωση: αν τελικά αποδειχθεί ότι και η καφέ βρωμούσα προσβάλει το ελληνικό βαμβάκι, πιθανώς θα πρέπει να μεταβληθεί η δειγματοληψία καρυδιών και να περιλαμβάνονται καρύδια μεγέθους 2,3-4,0 εκατοστά.

Προσβολή καρυδιού στο βαμβάκι, χωρίς κάποιο εμφανές εξωτερικό σύμπτωμα (ασυμπτωματικά καρύδια – agrorama.gr)

Σύνοψη

Αν υποτεθεί ότι οι φετινές προσβολές των καρυδιών του βαμβακιού οφείλονται κατά κύριο λόγο σε ευκαιριακά φυτοπαθογόνα βακτήρια με έντομα-φορείς τις βρωμούσες λόγω του εξαιρετικά βροχερού φετινού καλοκαιριού, και δευτερευόντως σε δευτερογενείς προσβολές παθογόνων, πιθανοί παράγοντες που ενέτειναν το φαινόμενο είναι οι παρακάτω:

  • Εξάρσεις πληθυσμών βρωμούσας, λόγω της μη χρήσης ευρέως φάσματος εντομοκτόνων και ευνοϊκών καιρικών (για τις βρωμούσες) συνθηκών
  • Πιθανή εμπλοκή της νεόφερτης ασιατικής καφέ βρωμούσας (παράλληλα με την πράσινη βρωμούσα). Ενώ η πράσινη βρωμούσα κάνει νύγματα σε μικρά καρύδια διαμέτρου 2,5 εκατοστών, η καφέ διατρέφεται και σε μεγαλύτερα καρύδια διαμέτρου άνω των 3,5 εκατοστών. Η παράλληλη παρουσία τους στο βαμβάκι δικαιολογεί υψηλότερα από τα συνηθισμένα ποσοστά προσβολών των καρυδιών, οπότε και αυξημένους ρυθμούς μετάδοσης παθογόνων ή/και δευτερογενών προσβολών (υψηλότερα ποσοστά μολύνσεων).
  • Συνεχείς και έντονες βροχοπτώσεις της περιόδου 15 Ιουνίου – 25 Ιουλίου 2018 (ευνοϊκές για την ανάπτυξη και μετάδοση φυτοπαθογόνων, όπως τα βακτήρια και οι μύκητες). Κρίσιμη περίοδος για σημαντική ζημιά του βαμβακιού από βρωμούσες είναι πιθανώς ο Ιούλιος. Χρονική ταύτιση.
  • Εποχική μαζική μετανάστευση εντόμων (οπότε και της βρωμούσας) από καλλιέργειες που ολοκληρώνουν την ωρίμανση και ξηραίνονται  (κυρίαρχες καλλιέργειες της περιοχής σιτάρι-ηλίανθος που είναι ξενιστές της βρωμούσας).
  • Αυξημένες εκτάσεις με φασόλια («εργατοώρας») χωρίς χειρισμούς φυτοπροστασίας, που βρίθουν βακτηριακών προσβολών, ειδικά κατά το φετινό βροχερό καλοκαίρι. Οι βρωμούσες έχουν ιδιαίτερη προτίμηση στη συγκεκριμένη καλλιέργεια και τέτοια χωράφια θα μπορούσαν να λειτουργήσουν ως δεξαμενές μολύσματος (για πρόσληψη φυτοπαθογόνων βακτηρίων από τα στοματικά μόρια της βρωμούσας).

Αν όντως τελικά το κύριο αίτιο είναι φυτοπαθογόνα βακτήρια (μεταδιδόμενα από τις βρωμούσες), τότε αυτό θα μπορούσε να έχει αντίκτυπο στη στρατηγική φυτοπροστασίας. Στην περίπτωση αυτή θα πρέπει να εξεταστεί και η χρήση μοντέρνων χαλκούχων διασυστηματικών σκευασμάτων.

Ο χαλκός έχει ισχυρή βακτηριοκτόνο δράση και υπάρχουν νέα σκευάσματα με ταχύτατη διασυστηματική δράση μετά τον ψεκασμό (πυρρολικός χαλκός, γλυκονικός χαλκός κ.α) και εξαιρετικά αποτελέσματα στην αντιμετώπιση βακτηριακών προσβολών. Για παράδειγμα, σκευάσματα πυρρολικού χαλκού έδειξαν προσφάτως (στη γεωπονική πράξη) μεγάλη αποτελεσματικότητα στην αντιμετώπιση δύσκολων και καταστρεπτικών αδρωβακτηριώσεων της τομάτας θερμοκηπίου.

Στην περίπτωση του βαμβακιού, η εφαρμογή τέτοιων σκευασμάτων είναι φθηνή (κόστος 1,5-2 ευρώ ανά στρέμμα), οπότε θα μπορούσε να μελετηθεί η αποτελεσματικότητά τους έναντι των βακτηρίων που σαπίζουν τα καρύδια του βαμβακιού.

Δηλαδή κατά την κρίσιμη περίοδο του Ιουλίου (ειδικά αν επικρατούν συνεχείς βροχοπτώσεις), αν διαπιστωθεί ότι πρέπει να γίνει ψεκασμός βάσει των ορίων επέμβασης που προαναφέρθηκαν, θα μπορούσε να είναι αποτελεσματικότερος ένας ψεκασμός με συνδυασμό εντομοκτόνου & χαλκούχου σκευάσματος (αφού πρώτα μελετηθεί και αποδειχθεί κάτι τέτοιο).

Ενδεικτική βιβλιογραφία

Πληροφορίες και φωτογραφικό υλικό που χρησιμοποιήθηκαν στο άρθρο (μπορεί να ανατρέξει ο αναγνώστης για περισσότερες λεπτομέρειες):

  1. Heteroptera as vectors of plant pathogens
  2. Pentatomoids as vectors of plant pathogens
  3. Temporal Analysis of Cotton Boll Symptoms Resulting From Southern Green Stink Bug Feeding and Transmission of a Bacterial Pathogen

  4. Potential for Nezara viridula (Hemiptera: Pentatomidae) to Transmit Bacterial and Fungal Pathogens into Cotton Bolls

  5. Transmission of cotton seed and boll rotting bacteria by the southern green stink bug (Nezara viridula L.)

  6. Role of Pantoea agglomerans in opportunistic bacterial seed and boll rot of cotton (Gossypium hirsutum) grown in the field
  7. Cotton (Gossypium hirsutum L.) boll rotting bacteria vectored by the brown stink bug, Euschistus servus (Say) (Hemiptera: Pentatomidea)
  8. Relationship Between Piercing-Sucking Insect Control and Internal Lint and Seed Rot in Southeastern Cotton ( Gossypium hirsutum L.)

  9. Cotton ( Gossypium hirsutum L.) Boll Rot and Associated Microorganisms in South Texas Fields

  10. Pest Status of the Brown Marmorated Stink Bug, Halyomorpha Halys in the USA

  11. Brown Marmorated Stink Bug at Found at Damaging Levels in Piedmont Cotton

  12. Halyomorpha halys (Hemiptera: Pentatomidae) Feeding Injury on Cotton Bolls
  13. Identification and Management of Common Boll-Feeding Bugs in Cotton
  14. Managing Stink Bugs inCotton: Research in the Southeast Region
  15. Stink Bug Scouting Decision Aid: Description and Use of a Pocket Scouting Decision Aid
  16. NC Cotton Insect Scouting Guide

  17. Frequently Asked Questions: Brown Stink Bugs

  18. Brown Stink Bug, Euschistus servus : Cotton Losses Update
  19. Το έντομο Halyomorpha halys: Ένας νέος σημαντικός εχθρός για τις καλλιέργειες στην Ελλάδα (Γεωργία – Κτηνοτροφία • τεύχος 9/2017)
  20. Η βρωμούσα Halyomorpha halys στην Ελλάδα: Πρώτη εμφάνιση σε Πιερία και Ημαθία με προσβολές στα ακτινίδια (Γεωργία – Κτηνοτροφία • τεύχος 5/2018)

Το άρθρο γράφτηκε προς προβληματισμό και ως ένα «διαφορετικό σενάριο» για τις φετινές πρωτοφανείς προσβολές της βαμβακοκαλλιέργειας. Απαιτείται μελέτη του φαινομένου από εξειδικευμένους επιστήμονες, ολόκληρη την επόμενη καλλιεργητική περίοδο, συνεχής παρακολούθηση της βρωμούσας (και της καφέ βρωμούσας) με φερομονικές παγίδες στα βαμβακοχώραφα και παρακολούθηση της εξέλιξης των προσβολών στα καρύδια την περίοδο Ιουνίου-Αυγούστου (εστιάζοντας στον Ιούλιο).

Ο μήνας Ιούλιος ίσως είναι ο πιο κρίσιμος για τις επιπτώσεις της βρωμούσας στο βαμβάκι , σε συνδυασμό με υγρές καιρικές συνθήκες για τις μολύνσεις των καρυδιών από φυτοπαθογόνα.

Μπορεί το φαινόμενο να μην επανεμφανιστεί.

Μπορεί να επανεμφανιστεί μόνο σε πολύ βροχερά καλοκαίρια όπως το φετινό.

Μπορεί μελλοντικά οι βρωμούσες -και ως φορείς παθογόνων- να μετατραπούν σε επικίνδυνο εχθρό της βαμβακοκαλλιέργειας (και άλλων καλλιεργειών) στην Ελλάδα.

Περισσότερες πληροφορίες για την καλλιέργεια στον Αναλυτικό Οδηγό Βαμβακοκαλλιέργειας

Ο καλλιεργητής πρέπει να απευθύνεται πάντα στους τοπικούς γεωπόνους που έχουν ειδική γνώση των τοπικών ιδιαιτεροτήτων.

Click to comment

Leave a Reply

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.

To Top